Pribeglice

„Pribeglice“ su drama u kojoj hor nosi najveći deo teksta i radnje. Ritam je određen uzastopnim molbama i odgovorima: Danaide mole, kralj okleva, hor preti, narod odlučuje, stiže nova opasnost i nova zaštita. Dijaloga između likova ima relativno malo, a ono što je scenski najznačajnije događa se u lirskim delovima.

Kao prvi deo trilogije drama se završava privremenim olakšanjem, a ne raspletom. Priča o tome kako su Danaide postale ubice svojih muževa pripada izgubljenim delovima, pa se današnji čitalac nalazi u situaciji publike koja zna da će se doći do novog sukoba, ali nije videla kako.

Hor Danaida je protagonista drame. One govore kao jedno, a ipak u pesmama pokazuju različite raspoloženja: od molitve preko pretnje do straha. Njihov odnos prema braku ostaje dvosmislen: pokazuje se i kao odbijanje nasilja i kao odbijanje srodničkog braka, a zašto baš to, tekst ne objašnjava u potpunosti.

Danaj je praktičan vođa: daje uputstva, organizuje odbranu i prati događaje sa strane. Pelasg je oprezan vladar koji shvata da u izboru ne postoji bezbolna strana, a na kraju se pokazuje kao strpljiv zaštitnik. Glasnik je jednostavniji lik, čija grubost služi da se jasnije vidi šta Danaide izbegavaju.

Jezik je arhaičan, gust i pun slikovitih poređenja. Danaide sebe upoređuju sa pticom koju progoni jastreb, u pesmi o slavuju, i sa junicom koju gone vukovi. Ove slike objedinjuju temu lova i traženja utočišta. U dijalozima s kraljem jezik je pravnički i sveden, a u horskim pesmama lirski i molitveni.

Ponavljaju se pojmovi kao što su Zevs, pravda, utočište i prolevanje krvi. Poseban efekat daje kontrast između mirnih, ritualnih pesama i nagle scene nasilja kada se pojavi glasnik.

Dugo se mislilo da su „Pribeglice“ najstarija sačuvana Eshilova drama, zbog velikog udela hora i arhaične strukture. Oksirinhoški papirus 2256, objavljen 1952, pokazao je da je trilogija izvedena verovatno 463. p.n.e., dakle u poznom stvaralaštvu. Zato su poređenja sa „Orestijom“ u drugačijem svetlu.

Najspornije je pitanje zašto Danaide odbijaju brak. Džordž Tomson je predlagao vezu sa atinskim zakonom o udaji naslednica, Ridgvej je čitao sukob kao spor oko matrilinearnog i patrilinearnog nasleđivanja, a Verno i Vidal-Nake videli su odbijanje srodničkog braka kao zaštitu od incesta, što je kasnije odbačeno. Edit Hol dramu čita kao nasilni sukob Grka i Egipćana. Svako od ovih tumačenja nalazi uporište u tekstu, ali nijedno nije konačno.

Parod, nekoliko kratkih epizoda razdvojenih dugim horskim pesmama, sa horom kao glavnim likom; drama ima veoma malo dijaloga

„Pribeglice“ su prvi deo danaidske tetralogije. Pratili su ih „Egipćani“ i „Danaide“, koji su izgubljeni, i satirska igra „Amimona“. Oksirinhoški papirus 2256, objavljen 1952, potvrdio je da je projekat izveden verovatno 463. p.n.e. Do tada se mislilo da je drama iz ranog Eshilovog stvaralaštva (zbog velikog udela hora), pa je taj nalaz izmenio sliku njegovog razvoja.

Prema rekonstrukciji izgubljenog nastavka, posle rata u kome Pelasg gine, Danaj postaje vladar i naređuje kćerima da u bračnoj noći ubiju svoje muževe. Sve osim Hipermnestre to i čine, jer ona poštedi Linkeja, koji kasnije ubija Danaя i postaje kralj. Naučnici se ne slažu oko završetka. Prema jednoj verziji, Afrodita oslobađa Danaide krivice i one se udaju za Argejce, a prema drugoj Hipermnestra staje pred sud i Afrodita je brani.

Mit povezuje Argos i Egipat preko Ije i njenog sina Epafa, pa drama počiva na pretpostavci da su Argejci i Egipćani u srodstvu. Za atinsku publiku Egipat je bio daleka zemlja drugačijeg jezika i običaja, a glasnik je prikazan kao varvarin. Kralj koji se obraća narodu pre nego što donese odluku, u skupštini koja glasa dizanjem ruku, podseća na političku praksu samih Atinjana.

Najveći scenski problem je hor. U mitu ih je pedeset, a grčki hor imao je dvanaest ili petnaest članova, pa se broj retko prenese na scenu. Postavljanje pedeset Danaida retko je: postavka Pozorišta umetnosti (režija Mariana Kalbari) je, prema njihovoj najavi, prvi put u Epidauru dovela hor od pedeset Danaida. Zato režija mora da odluči da li će hor biti malobrojan i zvučati kao jedno, ili veliki i fizički nadmoćan.

Prostor je svetilište, sa oltarom ili uzvišicom bogova i kipom. Kada Danaide sede ili stoje kraj oltara, njihov položaj je znak zaštite, pa je scena u kojoj glasnik pokušava da ih odvuče istovremeno uvreda bogovima. Pretnja pojasevima traži tačno režiranu mizanscenu: treba da bude jasno da nisu samo reč, već mogućnost.

Nova pitanja otvara tuđinska odeća Danaida. Kralj kaže da izgledaju kao Libijke ili nomadkinje, a glasnik je Egipćanin. Moderne režije to rešavaju različito: upotrebom više jezika ili različitim kostimima, pri čemu postoji opasnost od stereotipa. Današnje postavke često ističu izbeglički aspekt drame. Jelinekina drama „Zaštićeni“ (Die Schutzbefohlenen), koja se oslanja na ovu tragediju, prvi put je prikazana 2014. u Manhajmu, u režiji Nikolausa Štemana, a 2015. je u Lajpcigu izvedena kombinovana verzija sa Eshilovim tekstom.

Danaide su u antičkoj tradiciji ostale poznate kao ubice svojih muževa i kao kazna u podzemlju, gde večno pune probušenu posudu. Ovaj deo mita nalazi se u Eshilovim izgubljenim dramama samo u tragovima, pa „Pribeglice“ su danas jedini sačuvani deo.

Moderna recepcija uglavnom koristi prvu dramu. Čarls Mi je 2000. napisao „Veliku ljubav“ (Big Love), u kojoj pedeset nevesta beži od pedeset rođaka u italijansku vilu, a Elfride Jelinek je u drami „Zaštićeni“ povezala Eshilov motiv utočišta sa sudbinom današnjih izbeglica, s tom razlikom što njene izbeglice nisu primljene.

Zbog toga se drama često navodi u raspravama o azilu i izbeglicama. Pitanje ko odlučuje o zaštiti stranaca, i koliko su građani spremni da rizikuju, u drami je postavljeno na krajnje jednostavan način: jedan kralj, jedan oltar, jedan glasnik i jedan narod.