Hamletmašina

Tekst ima oko devet stranica i pet slika, a nije podeljen na scene u klasičnom smislu. Prema radu sa Univerziteta u Beču, u njemu nema dramskih lica u tradicionalnom značenju, a „Ja“ koje govori više je jezička tvorevina nego samostalan lik. Među prenetim glasovima navode se Eliot, Helderlin, Po, Benjamin, Marks, Vorhol i Arto, pa tekst deluje kao kolaž tuđih rečenica. Recenzija u norveškom Šekspirovom časopisu naziva ga hibridnom dramskom pesmom.

Prema Nemačkoj biografiji, Milerovo stvaralaštvo tog razdoblja oblikuje ideja avangardnog, postdramskog pozorišta. U njemu slika zamenjuje radnju, a govor ne pripada čvrsto određenim likovima. Univerzitet u Getingenu napominje da su didaskalije teško ostvarljive, a da je tekst ipak više puta postavljan i iznova tumačen na međunarodnim scenama.

Jedno od čestih čitanja vidi u tekstu Milerovo preispitivanje sopstvenog položaja. Po Univerzitetu u Getingenu, intelektualci se protive represivnom sistemu, ali od njega imaju i koristi, a metaknjiževna razmišljanja u četvrtoj slici pokazuju tu dilemu. Nemačka biografija govori o samoodrazu marksističkog intelektualca koji je nemoćan da utiče na tok istorije.

Recenzent portala iz Severne Karoline (CVNC) delo čita kao krik protiv života pod totalitarizmom. Po njegovom tumačenju revolucija ostaje bez budućnosti: revolucionari su uspeli toliko da su uklonili mogućnost novih, a Hamleti ostaju neodlučni. Recenzija u norveškom Šekspirovom časopisu tekst stavlja u širi okvir krize politike, umetnosti i intelekta u kasnom dvadesetom veku.

Dok Hamlet govori o ustancima, Ofelija u drugoj i petoj slici preuzima ulogu pobunjenice. Univerzitet u Getingenu primećuje da tekst povezuje feminizam i terorizam preko Ofelije kao osvetnice. Recenzija u nedeljniku Frajtag iz 2026. ističe da njena uloga upućuje na kritiku patrijarhata. Prelazak iz Ofelije u Elektru unosi u sliku žene iz Šekspirove drame mit o osveti. Tako se Ofelijina sudbina iz privatne premešta u mitsku i političku ravan.

Prema programu novozelandske postavke iz 1991, Miler je tekst smatrao komedijom. Istovremeno, didaskalije je teško ostvariti, pa izvođači sami odlučuju kako da prikažu ono što tekst samo nagoveštava. Recenzent portala iz Severne Karoline (CVNC) zaključuje da je delo na sceni jednako zagonetno kao na papiru. Vilsonova postavka razdvaja tekst i sliku, koristi usporen pokret i ne pokušava da tekst tumači, što je, prema Vilsonovom sajtu, Miler cenio. Recenzija u nedeljniku Frajtag sa Brehtovog festivala u Augsburgu 2026. primećuje da postavka koja se oslanja na sliku, a ne na analitičku oštrinu, samo dotiče Milerovu radikalnost.

Miler je 1976. sa Matijasom Langhofom preveo „Hamleta“, a „Hamletmašinu“ je napisao 1977. Program festivala VIA kao mesto i vreme navodi leto 1977. u Sofiji, a recenzija u norveškom Šekspirovom časopisu jesen te godine, posle boravka u Bugarskoj. Tekst je nastao sažimanjem građe prikupljene tokom prevođenja: prvobitno zamišljena drama od oko dvesta strana svedena je na pet slika na oko devet stranica.

Pozadinu čine terorizam Frakcije Crvene armije u Zapadnoj Nemačkoj, zategnuti odnosi intelektualaca i vlasti u DDR-u i razočaranje levice, a u tekstu se pominje i mađarski ustanak 1956. Prema prilogu Dejvida Barneta u „Hamlet-priručniku“ (2014), Miler je sledio Eliotovu ocenu Šekspirovog „Hamleta“, a nadahnuo ga je i esej Karla Šmita „Hamlet ili Hekuba“ (1956). Prema Vilsonovom sajtu, Miler je delo nazivao svojim „najameričkijim“ komadom, sa upućivanjima na Eliota i Vorhola.

U DDR-u tekst nije štampan, a prema recenziji u norveškom Šekspirovom časopisu kružio je kao samizdat do kasnih osamdesetih. Prvi put je objavljen 1978. u knjizi „Mauzer“ (Rotbuch). Prema Nemačkoj biografiji, delo pripada Milerovom razdoblju okrenutom avangardi i postdramskom pozorištu. Isti izvor beleži da je „Hamletmašina“ bila Milerov proboj na Zapadu.

Praizvedba je održana 30. januara 1979. u Sen Deniju kod Pariza, u režiji Žana Žurdeja (Jean Jourdheuil). Prema recenziji u norveškom Šekspirovom časopisu, kolonska praizvedba iz 1977/78. otkazana je dve nedelje pre premijere, a 1985. Miler je sam režirao studentsku postavku na katedri za pozorište u Gisenu. U DDR-u drama nije mogla da se igra do pada Zida. Miler ju je prvi put režirao u domovini 1990. u okviru „Hamleta“ u Nemačkom pozorištu u Berlinu; premijera te osmočasovne predstave bila je 24. marta 1990, a Tagesšpigel je naziva legendarnom.

Osobenost izvođenja je nedostatak uloga i oznaka govornika, kao i didaskalije koje je teško ostvariti. Vilsonova postavka iz 1986. razdvaja tekst i sliku, koristi usporenu koreografiju i neoekspresionističku šminku. Prema Vilsonovom sajtu, kritičar Hening Rihbiter je primetio da Vilson ne ilustruje tekst, već ga suprotstavlja sopstvenim američkim likovima, pa se reči čuju kroz zvučni pejzaž glasova uživo i pojačanih. Miler je, prema istom izvoru, tu postavku smatrao najboljom ikad izvedenom zbog lakoće i odsustva tumačenja.

Prema Nemačkoj biografiji, „Hamletmašina“ je Mileru donela proboj na Zapadu, a Vilsonova postavka iz 1986, najpre u Njujorku, a zatim u Hamburgu, uvećala je njegovu međunarodnu pažnju. Volfgang Rim je po tekstu napisao muzičko pozorište, izvedeno u Nacionalnom pozorištu u Manhajmu u martu 1987. Dejvid Barnet je tekstu posvetio prilog u „Hamlet-priručniku“ (2014), među tumačenjima Šekspirove tragedije.

Tekst se izvodi i u 21. veku. Vilsonova italijanska verzija prikazana je 2017. u Spoletu, Eksil ansambl pozorišta Maksim Gorki izvodio je 2018. tekst na nemačkom, engleskom i arapskom, a na Brehtovom festivalu u Augsburgu 2026. prikazana je postavka Lili-Hane Hoepner (Lilli-Hannah Hoepner). Stranica Pozorišta Mladinsko navodi da Milerov tekst radikalno preispituje položaj intelektualca u svetu koji je van ravnoteže.