Maska

Prema jednom radu, drama je građena po operskoj shemi: ima arije, duete, lajtmotive i grupne scene, a labava radnja služi temi. Arije izražavaju Čezareovu ljubav prema Glumici, dueti nose glavnu temu, a grupne scene joj daju kontrapunkt. Mirjana Miočinović je u toj strukturi videla princip ponavljanja, sa duetima u kojima se Generalicini partneri menjaju.

Takav sklop odgovara podnaslovu „poetična komedija“: komad se opisuje kao muzikalno delo građeno oko teme, a ne oko čvrstog zapleta. Radnja je labava, pa se čita kao niz dueta i ansambala.

Lica su tipizovana i često govore ustaljenim frazama, a u drami ih ima više od četrdeset. Generalica i Glumica su dvojnice, obučene i očešljane slično, a razlikuju se po godinama i pogledu na svet. Branko Radičević je osamljen u društvu: Crnjanski u „Pismu dramaturgu i ravnatelju“ naglašava njegovu usamljenost u trupi, čak i kostimom.

Generalica je obrnuti Don Žuan, žena čiji strah od starenja pokreće radnju, dok su muškarci uglavnom pasivni. Tumači se razilaze u njenom vrednovanju: jedni u njoj vide moralni nihilizam, a drugi afirmativan prikaz ženskosti u patrijarhalnoj kulturi.

Govor je sveden: kratke, prekinute replike, ritmične i muzikalne, sa stilizovanim lirskim slojem. Dijalog meša srpski i nemački, a u Žanovom prizoru postoje obe verzije. Prema Jeleni Marinkov, komad spaja versifikovanu formu, razgovorni dijalog i raskošnu scenografiju u duhu bidermajera.

Didaskalije su takođe deo stila. U uvodnim napomenama se navodi da se glumci po nalogu reditelja ne smeju i ne plaču kad se razbije čaša, a gluma se upoređuje sa sedenjem za klavirom. Oficiri i generali su „tužni i umorni“, a muškarci „oduševljeni“, što stručni rad čita kao ironiju.

Stručni radovi ne slažu se oko žanra i poetike. Jedan rad delo naziva antiromantičarskom, „apoetičnom“ komedijom i ranim ekspresionizmom, ali istovremeno napominje da u njemu nema jasnih simbolističkih, futurističkih ni nadrealističkih elemenata i da Crnjanski ka avangardi ide tako što ozbiljnu modernističku građu pretvara u komediju. Esej Zadužbine Miloša Crnjanskog povezuje delo sa romantizmom, ironijom, pantomimom i ekspresionističkom subjektivnom dramom.

Sporno je i vreme nastanka. Jedan izvor govori o pisanju u Beču pre rata, drugi o početku pisanja u Beču 1914. Svi izvori su saglasni u tome da je delo prvo štampano 1918. u Zagrebu.

Miloš Crnjanski rođen je 26. oktobra 1893. u Čongradu u Mađarskoj. U Beču je 1913. upisao Izvoznu akademiju, na majčinu želju, a zatim prešao na filozofiju i istoriju. Posle atentata u Sarajevu Austrija je počela da proganja srpske studente, a Crnjanski je 4. avgusta 1914. uhapšen u Segedinu i umesto zatvora poslat u vojnoj uniformi na galicijski front. Pre rata, u Beču, napisao je „poetičnu komediju“ „Maska“, a tekst je poslao Juliju Benešiću, uredniku zagrebačkog „Savremenika“.

Benešić je 1918. delo štampao u izdanju Društva hrvatskih književnika, u ediciji „Savremeni hrvatski pisci“. Prema bibliografiji Zadužbine Miloša Crnjanskog, izdanje iz 1918. sadrži jednu scensku napomenu koju kasnija izdanja nemaju; delo je preštampano u listu „Dan“ (1919) i u „Misao“ (1923). Crnjanski je u pismima Benešiću iz 1917–1918. kao likove pominjao Branka Radičevića, barona Baha i patrijarha Rajačića i nazvao komad „umetnošću radi umetnosti“.

Ličnosti ukazuju na sredinu 19. veka i na Beč kao središte Habzburške monarhije, u kojoj su Srbi bili jedan od naroda. Radičević (1824–1853) je pesnik romantizma, Rajačić je patrijarh, a Bah ministar, ali se vreme u drami koristi samo kao okvir. U novijoj kritici komad se vezuje za ekspresionizam, sumatraističke motive i ironičnu poetiku, a ne za jednu školu.

„Maska“ je jedna od tri sačuvane drame Crnjanskog, uz „Konak“ (napisan 1948, štampan 1958) i „Teslu“ (izvedena u Narodnom pozorištu u Beogradu 1965). Sve tri izašle su zajedno u knjizi „Drame“ 1966, kao deveti tom „Sabranih dela“. Kritičko izdanje „Drame. Maska. Konak. Tesla“ priredila je 2008. Zorica Nestorović za Zadužbinu Miloša Crnjanskog.

Zadužbina Miloša Crnjanskog navodi da je „Maska“ njegova najčešće preštampavana i najčešće izvodena drama, ali u korišćenim izvorima nema datuma praizvedbe niti spiska postavki. Scenski zahtevi proizlaze iz same građe: četrnaestak glavnih i tridesetak sporednih lica, operska shema u kojoj dueti i grupne scene moraju da se uravnoteže, i dvojnice Generalica i Glumica.

Drugu grupu problema čine didaskalije koje traže neobičnu glumu (bez smeha i bez plača, kao kada se sedi za klavirom) i opisi scene u „Pismu dramaturgu i ravnatelju“, gde Crnjanski detaljno opisuje prostor, a dame i gospodu s bradama opisuje s ironijom. Dijalog u dva jezika dodatno usložnjava postavku.

Narodno pozorište u Beogradu prikazalo je komad na 39. Sterijinom pozorju 26. maja 1994, u režiji Nikite Milivojevića. Scenografiju je radio Petar Pašić, kostime Božana Jovanović, pokret Vladimir Logunov, muziku Vitomir Simurdić, a lektor je bio Radovan Knježević. U podeli su bili Vera Čukić (Generalica), Vesna Stanojević (Glumica), Nebojša Dugalić (Čezare), Darko Tomović (Branko Radičević) i Mirko Petković (baron Bah).

Narodno pozorište u Somboru prikazalo je „Masku“ 2007. u režiji Gorčina Stojanovića (prema publikaciji Muzeja Vojvodine). O scenskim odstupanjima od dramskih modela u „Maski“ pisala je Stevka Šmitran u studiji iz 1996, koju navodi Jelena Marinkov.

Prema jednom radu, „Maska“ se navodi kao prvo objavljeno delo Crnjanskog, a Zadužbina je smatra njegovom najčešće preštampavanom i izvodenom dramom. Štampana 1918. u Zagrebu, kasnije je ušla u „Drame“ (1966) i u kritičko izdanje iz 2008. Kao rano delo, ona pokazuje njegov odnos prema komediji i maski pre romana „Seobe“ (1929) i zbirke „Lirika Itake“ (1919).

Stručna literatura je čitala komad iz više uglova. Miočinović je u njemu prepoznala opersku strukturu, Marina Kovačević antiromantičarsku komediju s ranim ekspresionizmom, a Jelena Marinkov je u radu iz 2019. razmatrala ženstvenost u „Maski“, Krležinom „Vučjaku“ i Vasiljevljevom „Proleće se vraća“. Delo se zato danas čita i kao tekst o ženskom liku i kao tekst o dvojništvu.

Među pronađenim postavkama su predstava Narodnog pozorišta u Beogradu na 39. Sterijinom pozorju (1994) i postavka Narodnog pozorišta u Somboru (2007). Tačna istorija izvođenja od praizvedbe naovamo u korišćenim izvorima nije navedena.