Fabula
Polazni položaj
Radnja se odvija tokom jedne noći kasnog leta 1913, godinu dana pre Prvog svetskog rata, u kući bogate bankarske porodice Glembaj u Zagrebu. Povod je jubilej porodične banke. Leone, slikar, vraća se kući posle jedanaest godina lutanja po svetu. On je Ignjatov sin, a porodica ga nikada nije potpuno prihvatila. Prošlost ga vezuje i za barunicu Kasteli, Ignjatovu drugu ženu, sa kojom ga je ranije povezivala ljubavna veza.
U kući su još Anđelika, udovica Leoneovog brata, koja je postala dominikanska monahinja, sveštenik Silberbrant, baruničin ispovednik, lekar dr Altman i advokat Puba Fabrici. Drama ima tri čina i sva se odvija na jednom mestu, u jednoj noći.
Prvi čin: legenda i slučaj Canjeg
Čin počinje razgovorom Leonea i Anđelike. Oni govore o razumu i čulnosti, a Leone istovremeno napada porodičnu legendu. On tvrdi da bogatstvo Glembajevih počiva na zločinu, prevari i samoubistvima. Tako se čin otvara optužbom protiv sopstvene porodice.
Pominje se i slučaj Rupertove i Canjeg. Kola barunice Kasteli usmrtila su jednu staricu, a Fanika Canjeg je kasnije izvršila samoubistvo. Leone joj je potajno pomagao, dok se porodica suočava sa pretnjom skandala.
Na kraju čina Leone upozorava Silberbranta da bude oprezniji sa posetama barunici, jer se u kući sumnja u njihovu vezu. Ignjat to čuje.
Drugi čin: otac i sin
Leone se sprema da napusti kuću. Silberbrant i Ignjat ga odvojeno suočavaju zbog izrečenih sumnji, a potom dolazi do oštrog obračuna oca i sina. Među uzrocima sukoba je i sudbina Leoneove majke. Ignjat traži dokaz o baruničinom neverstvu, a Leone mu iznosi pisma koja, prema njegovim rečima, potvrđuju da je neverna.
Ignjat udara Leonea, a zatim se ruši od srčanog udara. Njegova smrt određuje ton poslednjeg čina.
Treći čin: računi i obračun
Treći čin počinje uz Ignjatovu smrt. Na videlo izlaze poslovni gubici: ispostavlja se da se blagostanje kuće oslanja na dugove i da je preduzeće pred stečajem. Leone Anđelici priznaje da je i sam pravi Glembaj i da je njegova mržnja prema porodici zapravo mržnja prema sebi.
Barunica Kasteli u razgovoru s Leoneom ispriča tužnu životnu priču, zbog koje on za trenutak popušta. Kada sazna za slom preduzeća i gubitak svoje imovine, ona pokazuje otvoreno neprijateljstvo i vređa Anđeliku. Leoneov gnev pretvara rečni sukob u fizički, i on ubija barunicu.
Drama se završava sluginom vešću o baruničinoj smrti.
Lica
Leone Glembaj
slikar i Ignjatov sin; vraća se u kuću posle jedanaest godina, razobličava porodičnu legendu i priznaje da je i sam pravi Glembaj
Ignjat Glembaj
glava porodice i banke; posle sukoba sa sinom ruši se od srčanog udara
Barunica Kasteli
Ignjatova druga žena i Leoneova bivša ljubavnica; u kući se sumnja u njenu vezu sa sveštenikom, a u poslednjem činu je Leoneova protivnica
Anđelika
udovica Leoneovog brata i dominikanska monahinja; u drami zastupa čistotu i Leoneova je poverljiva sagovornica
Alojzije Silberbrant
sveštenik i baruničin ispovednik; njegove posete izazivaju sumnju u porodici
Dr Altman
lekar u kući Glembajevih
Puba Fabrici
advokat iz porodičnog kruga
Analiza
Ključne teme
Propadanje porodice i jednog društvenog sveta
Drama prati raspad bogate zagrebačke porodice i njene banke u vreme kada se Monarhija približava kraju. Prema Krležijani, propast porodice i preduzeća povezana je sa slabljenjem Monarhije. Hrvatska enciklopedija sliku ciklusa opisuje kao niz propadanja likova koji razobličava zagrebački građanski svet. Blagostanje kuće na kraju se pokazuje kao privid, jer se oslanja na dugove.
Bogatstvo i zločin
Leone tvrdi da bogatstvo Glembajevih počiva na zločinu, prevari i samoubistvima. Prema stranici Hrvatskog narodnog kazališta, Krleža prikazuje građansko društvo u propadanju, puno moralne ruine, zločina i prevare ispod privilegovane površine. Recenzija jedne slovenačke postavke taj privid tumači kao sliku kuće čije blagostanje počiva na zajmovima, a ne na stvarnoj imovini.
Nasleđe i podeljen identitet
Leone je u isti mah kritičar porodice i njen potomak. On priznaje da je pravi Glembaj, pa njegova mržnja prema porodici postaje mržnja prema sebi. Krležijana među temama navodi biološku sudbinu i nasleđenu krivicu. Tumači Leonea vide i kao trezvenog kritičara „glembajevštine“ i kao nervoznog pripadnika dekadentne klase koju osuđuje.
Otac i sin
Središnji dramski sukob jeste sukob Leonea i Ignjata. U drugom činu on prerasta u otvorenu svađu oko barunice Kasteli i sudbine Leoneove majke, a završava se udarcem i Ignjatovim slomom. Krležijana među temama navodi edipovsku mržnju oca i sina, a radovi o ciklusu tu vezu čitaju i frojdovskim ključem.
Dve vrste ženskih likova
Anđelika, monahinja i udovica, u drami zastupa čistotu, dok je barunica Kasteli najsnažnija ženska figura. Prema Krležijani, u prozi ciklusa Kasteli je dominantan ženski lik drame. Radovi o ciklusu uočavaju dvojni obrazac: žena kao anđeo i žena kao fatalka, viđene uglavnom kroz mušku perspektivu, pri čemu su žene često postavljene između dvojice muškaraca.
Simboli i motivi
Legenda o Barbocijima
Predanje po kome su Glembajevi ubice i prevaranti vraća se tokom cele drame. Krležijana navodi da je proročanstvo stare Barboci lajtmotiv drame, a jedan rad o ciklusu beleži da ga Karahasan upoređuje s mitom u grčkoj tragediji. Legenda tako deluje kao predskazanje sudbine porodice.
Jubilej banke
Radnja je smeštena u veče jubileja porodične banke, kada se pokazuje spoljašnji sjaj kuće. Tokom noći ispostavlja se da bogatstvo počiva na dugu, pa proslava postaje slika propasti. Radio Slobodna Evropa u najavi jedne postavke dramu povezuje s napadom na lažni sjaj, bogatstvo i društveno uspinjanje.
Dvojezični govor
Dijalog se vodi na hrvatskom i nemačkom, sa mnoštvom germanizama. Prema Krležijani, to je odraz govora predratnog zagrebačkog visokog društva. Prema jednom diplomskom radu, u govoru se čuje i zagrebački „agramerski“ idiom. Jezik tako postaje znak klase kojoj likovi pripadaju. Krležijana u drami nalazi i mešavinu uticaja: naturalizma, secesije i socijalističke kritike društvene krize.
Analitička drama nordijske škole
Hrvatska enciklopedija ciklus o Glembajevima određuje kao analitičku dramu nordijske škole. Krležijana dodaje da je reč o drami zasnovanoj na dijalogu, u maniru nordijske škole iz devedesetih godina 19. veka, u kojoj psihološka napetost vodi ka sukobu. Hrvatski biografski leksikon dramu naziva ibzenovsko-strindbergovskom psihološkom dramom, a francuski Rečnik pozorišta sveta beleži dijaloge strindbergovskog tipa.
U takvom postupku (analitička tehnika) sadašnji sukob pokreće postepeno otkrivanje prošlih događaja. Kroz jednu noć u kući Glembajevih razotkrivaju se porodična legenda, sudbina Leoneove majke, sumnja u baruničinu vezu i stanje banke.
Prostor, vreme i kompozicija
Drama ima tri čina i drži se jedinstva mesta, vremena i radnje: sve se događa u jednoj kući i tokom jedne noći. Radovi o drami ističu to jedinstvo kao odliku njene kompozicije. Prvi čin uvodi legendu i slučaj Canjeg, drugi vodi ka sukobu oca i sina, a treći donosi finansijski slom i završni obračun.
Prema Krležijani, Krleža je za postavku u Budimpešti 1958. proširio uvodni prizor odlaska gostiju posle večere. Ta dopuna prvom činu prvi put je objavljena u knjizi „Glembajevi. Drame“ (Zagreb, 1962).
Jezik i sredina
Dijalog je dvojezičan: hrvatski se meša s nemačkim, što Krležijana vezuje za govor predratnog zagrebačkog visokog društva. Prema jednom diplomskom radu, zagrebački govor sa mnoštvom germanizama nosi društveni okvir drame i u potpunosti se razume tek uz poznavanje zagrebačke građanske kulture. Krležijana u drami nalazi mešavinu uticaja: naturalizma, secesije i socijalističke kritike društvene krize.
Leone: kritičar i potomak
Prema Krležijani, Leoneova uloga se često smatra jednom od najzanimljivijih u hrvatskoj drami. Tumačen je kao trezveni kritičar „glembajevštine“, ali i kao nervozni član dekadentne klase koju osuđuje. Tu dvosmislenost pojačava njegovo priznanje da je pravi Glembaj: kritika porodice tako postaje kritika samoga sebe. Krležijana beleži i poređenja drame sa Šoom, Zolom, Ibzenom, Strindbergom i Hamletom.
Kritička čitanja
Recepcija se menjala. Deo kritike zamerao je temi prostitucije kao uvredi morala i senzacionalnim efektima. Ristić je 1954, prema Hrvatskom biografskom leksikonu, smatrao da se drame ne svode na postavljene rasprave o idejama. Krleža je, prema Krležijani, bio nezadovoljan tumačenjima koja o likovima govore kao o „nitkovima“. Lasićeva studija iz 1987. i Karahasanova knjiga iz 1988. pomeraju raspravu sa pitanja da li je prelazak na realizam napredak na pitanje dubinske strukture.
Istorijski i književni kontekst
Miroslav Krleža (Zagreb, 1893 – Zagreb, 1981) objavljivao je tekstove glembajevskog ciklusa postepeno između 1926. i 1930. Ciklus broji četrnaest tekstova: tri drame i jedanaest proznih fragmenata. Knjiga „Gospoda Glembajevi“ izašla je u Zagrebu 1928, a sve tri drame i šest fragmenata izašli su zajedno 1932. u izdanju Minerve. Prema Krležijani, pisac je ove tekstove stvarao posle većine novela o usamljenim pojedincima pred ništavilom i dok je radio na romanu „Povratak Filipa Latinoviča“.
Kritika u ciklusu vidi odraz neravnomernog i zakasnelog kapitalističkog razvoja Hrvatske u ranom 20. veku i poredi ga sa Zolom, Golsvortijem, Manovovim „Buddenbrokovima“, Gorkim i Foknerom. Tema je uspon porodice iz beznačajnosti, njeno bogaćenje i opadanje, praćeno rasulom izazvanim bolešću, lakomislenošću, ludilom, estetizmom ili revolucionarnim opredeljenjem. Krleža taj sklop osobina naziva „glembajevštinom“. Radnja je smeštena u 1913, pa se propast kuće povezuje sa slabljenjem Monarhije.
Ostale dve drame ciklusa su „U agoniji“ (Hrvatska revija, 1928; knjiga u Beogradu 1931) i „Leda“ (u celini 1932). Barunica Kasteli i Urban, prema Krležijani, javljaju se i u prozi i u „Gospodi Glembajevima“ i „Ledi“. Stranica Hrvatskog narodnog kazališta beleži da kritičari drame ciklusa smatraju vrhuncem Krležinog pozorišnog rada.
Na sceni
Praizvedba je održana 14. februara 1929. u Hrvatskom narodnom kazalištu u Zagrebu (režija: A. Verli; scenografija: Lj. Babić). Leonea je igrao D. Dujšin, Ignjata I. Badalić, a Bela Krleža debitovala je kao barunica Kasteli. Drama je dobila Demetrovu nagradu za 1929, ali je deo zagrebačkih kritičara (R. Majksner, V. Jurković i P. fon Preradović) oštro napao pisca. Prema Hrvatskom biografskom leksikonu, kritika je temu intelektualne i telesne prostitucije kao načela građanskog društva smatrala uvredom morala.
Postavku Dramskog kazališta „Gavela“ iz 1984, u režiji P. Vekeča, sa R. Šerbedžijom kao Leoneom, deo pozorišne kritike smatrao je prekretnicom, a na Sterijinom pozorju u Novom Sadu dobila je više nagrada. J. Pavičić je tu postavku odbacio kao neosnovano razaranje Krležinog sveta. Dvojezični dijalog (hrvatski i nemački) deo je izvođačkog zadatka, jer prenosi govor predratnog zagrebačkog visokog društva.
Nasleđe i recepcija
Prema Krležijani, „Gospoda Glembajevi“ su među Krležinim najizvođenijim tekstovima: ima više od šezdeset scenskih tumačenja u bivšoj Jugoslaviji, Srednjoj Evropi i šire, među njima u Moskvi, Pragu i Budimpešti. Među rediteljima su B. Gavela, T. Tanhofer, Đ. Petrović i M. Perković, a Leonea su igrali, između ostalih, D. Dujšin, R. Šerbedžija i M. Nadarević. Prema stranici Hrvatskog narodnog kazališta, ova kuća u Zagrebu komad postavlja gotovo svake decenije. A. Vrdoljak je 1988. snimio film „Glembajevi“.
Ocene drame menjale su se. Krležijana beleži da su sedamdesetih i ranih osamdesetih kritičari prelazak na realističku dramaturgiju ponekad videli kao umetnički pad, a da su postavke Dramskog kazališta „Gavela“ od 1984. do 1989. prebacile raspravu na dubinsku strukturu. Komad je kasnije ponovo postavljen u Beogradu (Atelje 212, 2011), Zagrebu (Hrvatsko narodno kazalište, 2011, i Eurokaz, 2019) i Ljubljani (Slovensko narodno gledališe Drama, 2012). Kritičar Ivan Medenica istakao je 2011. da pitanja o novim društvenim elitama i poreklu njihove ekonomske i političke moći važe i za tranzicijska društva Hrvatske i Srbije.
Produkcije i adaptacije
Izabrana izvođenja i adaptacije, svako sa navedenim izvorom.
Pozorište
Gospoda Glembajevi
rež. A. Verli; D. Dujšin (Leone), I. Badalić (Ignjat) · Hrvatsko narodno kazalište, Zagreb · 1929.
Praizvedba 14. februara 1929; scenografija Lj. Babić. Drama je dobila Demetrovu nagradu za 1929.
Izvor: Krležijana (LZMK): Kazalište
Pozorište
Gospoda Glembajevi
rež. P. Vekeč; R. Šerbedžija (Leone), K. Zidarić (Ignjat) · Dramsko kazalište „Gavela“, Zagreb · 1984.
Postavka koju je deo kritike smatrao prekretnicom; na Sterijinom pozorju u Novom Sadu dobila je više nagrada.
Izvor: Krležijana (LZMK): Kazalište
Film
Glembajevi
rež. A. Vrdoljak · Igrani film · 1988.
Igrani film po Krležinoj drami, prema Krležijani i Hrvatskom biografskom leksikonu.
Pozorište
Gospoda Glembajevi
rež. Jagoš Marković; Nikola Ristanovski (Leone), Anica Dobra (barunica Kasteli) · Atelje 212, Beograd (Velika scena) · 2011.
Premijera najavljena za 4. februar 2011, sa gostujućim glumcima iz Slovenije i Makedonije.
Pozorište
Gospoda Glembajevi
rež. Vito Taufer; Milan Pleština (Leone), Ljubomir Kerekeš (stari Glembaj) · Hrvatsko narodno kazalište, Zagreb · 2011.
Glavna premijera 150. sezone Hrvatskog narodnog kazališta; recenzija Igora Ružića objavljena 7. maja 2011.
Pozorište
Gospoda Glembajevi
rež. Ivica Buljan; Marko Mandić (Leone), Ivo Ban (Ignjat), Nataša Barbara Gračner (barunica Kasteli) · Slovensko narodno gledališe Drama, Ljubljana · 2012.
Premijera 31. marta 2012, u prevodu Andreja Inkreta; recenzija RTV Slovenije objavljena 2. aprila 2012.
Pozorište
Gospoda Glembajevi
rež. Branko Brezovec; Mislav Čavajda (Leone), Zlatko Burić Kićo (Ignjat) · Eurokaz; Kulturno-informativni centar, Zagreb · 2019.
Premijera u julu 2019. na 8. festivalu Miroslav Krleža na Gvozdu; u zagrebačkom KIC-u od 25. oktobra 2019. Barunicu Kasteli igra muškarac (Domagoj Janković).
Izvor: tportal.hr: Čavajda i Burić Kićo kao otac i sin Glembaj (21. 10. 2019)
Pojmovi uz ovo delo
Izvori
- Osnovni podaci o delu (autor, epoha, godina, žanr, jezik): baza Corpus DramaticumKulturni element; način provere opisan na stranici „Izvori i metodologija“
- Krležijana (LZMK): Gospoda Glembajevi. Drama u tri čina iz života jedne agramerske patricijske obiteljiobjavljivanje 1928, praizvedba 14. 2. 1929, mesto i vreme radnje, tok po činovima, likovi, teme, postavke, film 1988 · krlezijana.lzmk.hr
- Krležijana (LZMK): Glembajevisastav i nastanak ciklusa (3 drame i 11 proznih fragmenata), objavljivanje 1926–1930, izdanje 1932, teme i poređenja · krlezijana.lzmk.hr
- Krležijana (LZMK): Dramežanrovsko određenje ciklusa, veza propasti porodice i Monarhije, postavke Dramskog kazališta „Gavela“ 1984–1989 · krlezijana.lzmk.hr
- Krležijana (LZMK): Kazalištepraizvedba: režija, scenografija, podela, Demetrova nagrada, napadi kritike; postavka 1984; Krležina reakcija na tumačenja · krlezijana.lzmk.hr
- Krležijana (LZMK): O Glembajevimaporeklo porodičnog bogatstva, proročanstvo Barboci kao lajtmotiv, barunica Kasteli u prozi ciklusa · krlezijana.lzmk.hr
- Hrvatski biografski leksikon: Krleža, Miroslavpraizvedba februara 1929, ibzenovsko-strindbergovska psihološka drama, prijem kod kritike, film 1988 · hbl.lzmk.hr
- Hrvatska enciklopedija: Krleža, Miroslavodređenje ciklusa kao analitičke drame nordijske škole, godine 1928. i 1932, slika zagrebačkog građanskog sveta · enciklopedija.hr
- Hrvatsko narodno kazalište u Zagrebu: The Glembaysopis radnje i Leonea, jubilej i jedna noć u kući, učestalost postavljanja, vrednovanje drama ciklusa · hnk.hr
- Borštnikovi susreti: Gospoda Glembajevi (Slovensko narodno gledališe Drama, Ljubljana)premijera u Ljubljani 31. 3. 2012, likovi, radnja, prevod · 2010-2016.borstnikovo.si
- RTV Slovenija: Glembajevski monstrum izprijenosti, pogoltnosti in zaslepljenosti tik pred kolapsom (recenzija, 2. 4. 2012)postava u Ljubljani, tok radnje (jubilej, sumnja u baruničinu vezu, blagostanje na zajmovima) · rtvslo.si
- Radio Slobodna Evropa: najava „Gospode Glembajeve“ u Ateljeu 212 (2. 2. 2011)mesto i vreme radnje 1913, postavka u Beogradu, tumačenja savremenosti · slobodnaevropa.org
- Rečnik pozorišta sveta (Dictionnaire des théâtres du monde, Bordas, 2008), ARTCENA: Krležatri drame ciklusa, godine 1928, strindbergovski tip dijaloga · dictionnaire.artcena.fr
- V. Štruklec, diplomski rad o drami „Gospoda Glembajevi“ (Hrvatski studiji, Univerzitet u Zagrebu, 2024)tok radnje po činovima, Leoneov podeljeni identitet, govor i sredina · repozitorij.hrstud.unizg.hr
- B. Šepček, diplomski rad o ženskim likovima u glembajevskom ciklusu (Univerzitet u Zadru, 2023)delovi radnje, ženski likovi, tumačenja · repozitorij.unizd.hr
- K. Šapina, Seksus u dramskom ciklusu o Glembajevima Miroslava Krleže (diplomski rad, Filozofski fakultet u Osijeku, 2018)delovi radnje u trećem činu, frojdovska tumačenja, ženski likovi · repozitorij.ffos.hr
- S. Blagec, Ekspresivi u Krležinoj drami „Gospoda Glembajevi“ (diplomski rad, Filozofski fakultet u Osijeku, 2012)završni deo radnje, objavljivanje 1928, Ignjatova smrt i baruničin sukob s Leoneom · repozitorij.ffos.hr
- S. Ižaković, Oblikovanje ženskih dramskih likova u Krleže (diplomski rad, Filozofski fakultet u Osijeku, 2017)praizvedba 14. 2. 1929, Ignjatov udarac i smrt, jedinstvo mesta, vremena i radnje · repozitorij.ffos.hr
- K. Grubeša, Sva lica Glembajevih (diplomski rad, Filozofski fakultet u Zagrebu, 2023)vreme i mesto radnje, podela likova, jedinstvo mesta, vremena i radnje · repozitorij.ffzg.unizg.hr
Primećujete grešku ili imate bolji izvor? Pišite nam. Kako proveravamo podatke.