Serpski vožd Georgij Petrović

Original se označava kao viteška drama sa pevanjem i pucanjem, a ne kao velika tragedija u šekspirovskom smislu. Vujićev naslov definiše vrstu kao „junačko pozorište“ u četiri dejstvija. U kompoziciji se izdvaja jednostavna moralna shema: dobro se nagrađuje, zlo kažnjava.

Balog po ugledu na antičke dramatičare nasilje drži van scene. Događaje prenose izveštaji i glasnik, što, prema tumaču, ostavlja prostor mašti publike. Pesma i pucanje smatraju se uobičajenim u mađarskom muzičkom pozorištu.

Prema biografskim podacima, Vujić je preveo ili priredio 28 dramskih dela, uglavnom sa nemačkog, a najčešće Kocebua (osam prevoda). Predstave je priređivao po gradovima Habzburške monarhije, što ga vezuje za putujuće pozorište. U ovom slučaju reč je o adaptaciji strane drame na srpsku temu.

Naslov štampanog izdanja je u slavenosrpskoj ortografiji („Georgij“, „Otjatije“). Obim Vujićevih intervencija u odnosu na Balogov tekst nije potvrđen u izvorima.

Radnja je smeštena u 1807, a Karađorđe je prikazan kao idealizovan moralni vođa. Prema tumaču, Balog je imao manje podataka o srpskim ličnostima i događajima nego što ih danas imamo. Srećan kraj omogućava publici da zaboravi događaje 1813. i 1814, odnosno propast ustanka.

Time se drama razlikuje od istorijske slike: umesto propasti Prvog ustanka, ona nudi bajkovitu potvrdu pobede dobra. Takav zaplet bio je politički osetljiv: delo je u Pešti zabranjeno, a Vujićeve predstave zaustavljene.

Literatura se ne slaže u pojedinostima. Enciklopedija SNP u bibliografiji navodi izdanje „Serbski vožd Georgij Petrovič inače narečeni Crni“ iz Budima 1814, dok Rastko i drugi izvori daju 1843. u Novom Sadu; podatak iz 1814. nije potvrđen. Rastko kaže da je Vujić preveo Balogov tekst i da je prevod izašao 1843, dok drugi izvori ne navode da je štampano izdanje prevod te drame.

Razilaze se i datumi izvođenja: Rastko i drugi izvori beleže 1815. u Segedinu i Novom Sadu, a Enciklopedija SNP samo da je u ta dva grada prikazao „zabranjenog Karađorđa“, bez datuma.

Joakim Vujić (Baja, 1772 – Beograd, 1847) smatra se ocem srpskog pozorišta. Organizovao je prvu predstavu na srpskom jeziku u Pešti, u pozorištu „Rondela“, 24. avgusta 1813, a do 1839. priređivao je predstave po gradovima Habzburške monarhije. Bio je prvi upravnik Knjaževsko-srpskog teatra u Kragujevcu (1835).

Presudan za njegov rad bio je događaj iz 1812: peštanska predstava viteške drame Ištvana Baloga o Karađorđu i oslobođenju Beograda u mađarskom pozorištu. Premijera je bila 15. septembra 1812, a drama je, prema članku u časopisu Irodalomtörténeti Közlemények, zabranjena posle dve izvedbe. Vujić ju je, prema Rastku, preveo na srpski.

Istorijski okvir je Prvi srpski ustanak (1804–1813) i oslobođenje Beograda 1806–1807. Ustanak je propao 1813, a Vujić je 1815. prikazao dramu u Segedinu i Novom Sadu, a njegove predstave naišle su na cenzuru carskih vlasti. Štampanje 1843. pada godinu dana posle dolaska na vlast Karađorđevog sina Aleksandra Karađorđevića (1842).

Vujić piše na slavenosrpskom jeziku, što određuje izgled štampanog izdanja iz 1843. Balog je izvorno pisao na mađarskom, pa se ta drama nalazi na raskršću mađarske i srpske pozorišne istorije.

Prva poznata postavka bila je peštanska: Balogova drama izvedena je 15. septembra 1812 i ponovo 27. septembra, a potom je, prema jednom sećanju, zabranjena. Izvođači su bili glumci mađarskog pozorišta u Pešti; u planu podele pominje se i Katona, ali on, prema članku, nije igrao na ta dva izvođenja.

Vujić je dramu postavio 1815. u Segedinu i Novom Sadu, pod naslovom „Crni Đorđe ili Oslobođenje Beograda od Turaka“. Prema literaturi, predstave su privukle pažnju carske vojne i civilne cenzure i dalja izvođenja su zaustavljena.

Drama stavlja pred izvođače posebne zahteve: peva se i puca, a krvavi događaji se igraju van scene i prenose izveštajima. Ansambl čine dva para i Ciganin sa sinom, uz glasnika. U korišćenim izvorima nisu pronađene kasnija izvođenja Vujićeve verzije.

Vujić je za srpsko pozorište važan kao organizator i prevodilac, a ovo je jedna od njegovih politički osetljivih postavki: „zabranjeni Karađorđe“ u Segedinu i Novom Sadu izazvao je cenzuru. Ta produkcija dovela je do cenzure te i sličnih drama.

Štampanje 1843. sačuvalo je tekst skoro tri decenije posle izvođenja. Izdanje u Novom Sadu nosi slavenosrpski naslov i označava delo kao „junačko pozorište u četiri dejstvija“.

U novije vreme drama se proučava kao primer veze mađarske i srpske pozorišne istorije: Tibor Vajda je 2014. u Sveskama Matice srpske objavio esej o rukopisu Balogove drame, u kojem je analizirana njena struktura i poetika.