Fabula
Prvo pevanje: Snahe
Radnja počinje na Vidovdan 1389. na čardaku, gde su majka Jugovića, njene snahe i deca. Među snahama su Damjanova žena Anđelija i Osma snaha. Deca uhvate jednog od crnih gavrana, čija su krila, prema tekstu, vlažna od junačke krvi, a Osma snaha mu se ruga. Čuje se truba, smeh prestaje, a majka podstiče decu da preskaču vatre i izgovara slutnje o razdoru u umornoj zemlji.
Anđelija joj donosi pehar za junake i njihove jade. Dva glasnika stižu s Kosovskog polja i javljaju da su pali Lazar i Miloš i da su se srpski junaci posvađali oko plena. Majka pita šta je s Turcima posle smrti njihovog cara. Ostavljena sama, izgovara svoje strahove, a Anđelija najavljuje naredno pevanje.
Drugo pevanje: Avet
Radnja se nastavlja na istom čardaku, noću, pod zvezdama. Anđelija, misleći na Damjana, zaspi i sanja glasnike kako donose vest o smrti. Moli ih da joj kažu da li joj je muž živ, a oni odgovaraju samo da će ga još jednom poljubiti. Majka i Anđelija razgovaraju o smrti i o propasti carstva.
Zatim se pojavljuje Damjan, najmlađi Jugović, i javlja da je sve izgubljeno: pali su otac i osam braće. Traži od majke da preživele odvede na more, u Dubrovnik, i opisuje viziju cara Dušana s mačem na steni iznad Dubrovnika. Majka ne prihvata njegov plan i vraća ga na Kosovo. Damjan se oprašta poljupcem od žene i odlazi. Tumači ističu da majka, vođena herojskim uverenjem, u smrt šalje i poslednjeg sina.
Treće pevanje: Kosovo
Radnja se odvija na Kosovskom polju odmah posle boja. Ostala je jedna starica, jer su Turci spalili njenu kuću. Unuče s pronađenom sabljom kaže da će se osvetiti kad odraste i obnoviti srušeni dom. Ranjenici traže vodu, Turci vode zarobljenike, a iz daljine se čuje pastirska svirala. Pojavljuje se slepi guslar koji već zna za kosovsku nesreću.
Majka u crnini i Kosovka devojka lutaju poljem tražeći svoje. Majka čuje glas, a guslar nalaže devojci da je odvede do Damjanove ruke. Kada ruku primi, majka umire. Narod je podiže, nosi njeno telo i zahvaljuje joj kao mučenici i junakinji, a guslar završava pesmom koja najavljuje epsku pesmu i buđenje zemlje prema suncu.
Četvrto pevanje (1912.)
Knjizi je kasnije dodato i četvrto pevanje, napisano u Dubrovniku 1912, posle Prvog balkanskog rata. Hrvatski biografski leksikon opisuje ga kao lirsko-epsku tužbalicu o posledicama kosovske bitke. Prema Rafoltu, to je epilog koji se jedva može izvesti na sceni: guslar jadikuje nad posledicama boja i događaje iz 1912. čita kao vaskrsenje davno izgubljene državnosti.
Lica
Majka Jugovića
središnji lik; po tumačenjima simbol žrtvovane majke, koja poslednjeg sina vraća na Kosovo i umire kada primi njegovu ruku
Damjan
najmlađi Jugović; vraća se s bojišta sa vešću da je sve izgubljeno, a majka ga šalje natrag na Kosovo
Anđelija
Damjanova žena; u njenom snu glasnici donose vest o smrti, a Rafolt pominje i njeno samoubistvo
Osma snaha
jedna od Jugovićevih snaha; u prvom pevanju ruga se uhvaćenom gavranu
Glasnici
dvojica glasnika donose s Kosova vest o pogibiji Lazara i Miloša i o razdoru među ratnicima
Starica i unuče
na Kosovskom polju posle boja; dete s pronađenom sabljom obećava da će kad odraste obnoviti spaljeni dom
Slepi guslar
naslućuje nesreću, majci šalje devojku kao vodiča, a na kraju najavljuje novu pesmu i buđenje zemlje
Kosovka devojka
luta bojnim poljem s majkom i vodi je do Damjanove ruke
Analiza
Ključne teme
Žrtva i majčinstvo
Majka Jugovića pristaje da žrtvuje porodicu, pa i poslednjeg sina. Rafolt je tumači kao „majku sistema“, lik koji decu žrtvuje višem cilju, a ne ličnim razlozima. Prema Čoloviću, ona ne proliva suze za palima i ne želi da se u smrti pridruži porodici, već da bude odnesena Dušanu, koga on naziva njenom političkom ljubavlju. Tako majčinstvo prestaje da bude privatno osećanje i postaje državna i mitska uloga.
Kosovo kao iskupljenje
U narodnom predanju pad na Kosovu je dobrovoljna žrtva za večni život. Čolović primećuje da Vojnović to menja: majka Lazara i vlastelu okrivljuje za propast Dušanovog carstva, a pogibija sinova postaje iskupljenje koje omogućava njegovo vaskrsenje. Zemaljski politički cilj tako dobija prednost nad nebeskim izborom kneza Lazara. Čolović to ubraja među prerade kosovskog zaveta u kojima religijski smisao ustupa mesto političkom projektu.
Jugoslovenska ideja
U nauci se delo najčešće čita kao izraz jugoslovenske ideje. Prema Hrvatskom biografskom leksikonu, Zoran Kravar u njemu vidi otvorenu nacionalnu viziju južnoslovenske utopije. Rafolt, pozivajući se na Nikolu Batušića, Vojnovića ubraja među pristalice integralnog jugoslovenstva, a Branko Hećimović govori o njegovoj opsesiji jedinstvom južnih Slovena i viziju Dubrovnika tumači kao pesnički simbol jedinstva. Grijak u delu vidi nagoveštaj prosrpskih i jugoslovenskih stavova.
Slutnja, proročanstvo i obnova
Radnja je ispunjena znacima nesreće: gavran, truba, glasnici, san o smrti i pojava Damjana. Rafolt pominje i majčinu zakletvu nad peharom uz proročanstvo budućnosti. Tok se ipak ne završava porazom: treće pevanje završava se guslarevom najavom nove pesme i tvrdnjom da se zemlja budi, a četvrto pevanje događaje iz 1912. čita kao obnovu državnosti. Pad je tako predstavljen kao preduslov vaskrsenja.
Istorija u pozadini
Arsen Vencelides je 1910. primetio da je istorijski događaj postavljen u pozadinu i da je zaplet Vojnovićev izum. Kosovska bitka se ne prikazuje: do publike stižu samo njene vesti i posledice, u liku glasnika, Damjana i njegove ruke. Težište je na reagovanju majke i žena, a ne na bojnom polju, pa komad ima obeležja simboličke misterije pre nego hronike događaja.
Simboli i motivi
Gavran
U prvom pevanju deca hvataju crnog gavrana, čija su krila, prema Boškoviću, vlažna od junačke krvi. U narodnoj pesmi gavran majci donosi ruku najmlađeg sina i tako najavljuje njenu smrt. Osma snaha se gavranu ruga, pa se znak u drami pojavljuje pre nego što ga iko protumači kao opomenu.
Zvezde i pehar
Rafolt izdvaja san u kom zvezde pevaju i pehar nad kojim majka daje zakletvu i izriče proročanstvo. Anđelija joj pehar za junake i njihove jade donosi već u prvom pevanju, a drugo pevanje odvija se noću pod zvezdama. Može se čitati da zvezde označavaju predosećanje, a pehar zavet koji žrtvi daje smisao.
Damjanova ruka i barjak
U narodnoj pesmi ruku najmlađeg sina donosi gavran, a u drami majka umire kada na bojištu primi Damjanovu ruku, koju joj guslar upućuje da potraži. Rafolt dodaje da ta ruka još drži carski barjak, koji se pušta na majčinu molitvu. Porodična žrtva se time povezuje sa sudbinom carstva.
Slepi guslar
Slepi guslar u trećem pevanju već zna za nesreću i majci šalje vodiča do Damjanove ruke, a na kraju, nakon što narod majci odaje počast, najavljuje buduću pesmu i buđenje zemlje. U četvrtom pevanju, prema Rafoltu, guslar ponovo govori i događaje 1912. čita kao obnovu državnosti. On je nosilac narodnog pamćenja, kome slepilo ne smeta da nasluti budućnost.
Oblik i stih
Delo je u izdanju Dioničke tiskare iz 1907. (116 strana) označeno kao dramska pesma u tri pevanja. Pisano je stihom, pretežno desetercem uz poneki osmerac, a Hrvatska enciklopedija beleži stihove od četiri, osam i deset slogova. Rafolt tok opisuje kao blizak redosledu narodne pesme, ali jako stilizovan i epizodičan. Hrvatski biografski leksikon delo ubraja u Vojnovićeve simbolističke misterije. Četvrto pevanje, prema Rafoltu, ima obeležja mitskog sveta punog narodskih simbola i završava se proročkom vizijom budućeg trijumfa.
Prerada narodne pesme
Najvažnije promene tiču se najmlađeg sina. U pesmi majka umire kada joj gavran donese Damjanovu ruku, a u drami se Damjan vraća, pa ga majka iz herojskog uverenja šalje natrag na Kosovo. Rafolt nabraja i druge dodatke: Anđelijino samoubistvo, san u kom zvezde pevaju, zakletvu nad peharom, ruku s barjakom i majčin odlazak na bojište. Po njemu Vojnović koristi i motive iz četiri kosovske pesme Vukove zbirke. Čolović ističe još jedan pomak: Lazar nije mučenik, već krivac za propast Dušanovog carstva.
Ideološki okvir
Kravar, prema Rafoltu, govori o kvazireligijskom kosovskom kultu sa snažnim utopiskim naglaskom, u kom je vraćanje Kosova simbolična revizija poraza iz 1389. i put ka jugoslovenskoj državi. Rafolt dramu vidi kao polazište tog diskursa, koji je potom oblikovao i Meštrovićeva kosovska dela. Hećimović (1976) delo povezuje s Vojnovićevim oduševljenjem za južnoslovensko ujedinjenje, interesovanjem za narodnu poeziju koja slavi srpsko junaštvo i poverenjem u Srbiju kao „Pijemont“. Po Boškoviću, komad se u razdoblju ujedinjenja igrao uglavnom zbog političke i simboličke podudarnosti s novom državom, u kojoj je Srbija prikazivana kao nosilac velike žrtve. Grijak napominje da su prosrpske stavove Vojnoviću otežavale javne dužnosti njegovog oca, istaknutog hrvatskog političara Koste Vojnovića.
Kritička ocena
Ocene su od početka podeljene. Matoš je komad nazvao promašenom stvari, dok je Vencelides, kako beleži Bošković, delo hvalio kao najlepše i najčistije. Ahmed Muradbegović (1957) majku čita kao tragičan lik uzdignut do nacionalnog junaštva. Ivo Frangeš (1987) Vojnovićev prikaz nacionalnog junaštva smatra mnogo manje vrednim od njegovih ostalih drama. Bošković (2007) tvrdi da dijalog počiva na simbolima koje posreduje ideologija, a ne na unutrašnjoj dramskoj motivaciji, i da su likovi, pa i majka, pre simboli nego lični karakteri; tekst je opterećen patosom i retorikom, a niz prizora zavisi od simboličkih gestova. Suvin i Šicel, po Rafoltu, zameraju da patos preteže nad dramskom živošću.
Istorijski i književni kontekst
Ivo Vojnović (1857–1929) je u vreme nastanka drame pisao i komade dubrovačkog kruga i dela na kosovsku temu. Prema Boškoviću, kao dramaturg zagrebačkog Narodnog kazališta počeo je da radi u godini zagrebačke praizvedbe, 1907. Iste godine, prema Grijaku, zbog „Supetarske afere“ napušta državnu službu, a potom mu se politički stavovi radikalizuju u jugoslovenskom i prosrpskom smeru. Bošković podseća da je Krleža Vojnovića nazivao „pesnikom Dubrovnika“ i „apologetom gosparske fraze“.
Predložak je narodna pesma o majci Jugovića iz kosovskog ciklusa. Po Rafoltu, Vojnović je koristio motive iz četiri kosovske pesme Vukove zbirke, a majku je svrstao u niz majčinskih likova koje je sam video kao tetralogiju. Debeljak 1917. pominje ciklus od četiri dela u kom su i „Ekvinocijo“, „Lazarevo vaskrsenje“ i „Imperatriks“. U predgovoru za „Lazarevo vaskrsenje“ (1913) Vojnović, prema Boškoviću, radnju smešta u 1912, na početak Prvog balkanskog rata. Mirko Žeželj delo čita biografski, u vezi sa smrću Vojnovićevog oca 1903.
Delo je kao knjiga izašlo 1907. (Dionička tiskara, Zagreb, 116 strana), celovito izdanje usledilo je 1919, a četvrto pevanje objavljeno je u Dubrovniku 1912. Istom mitskom temom bavi se i esej „Akordi“ (1910).
Na sceni
Prema Hrvatskom biografskom leksikonu i Boškovićevom radu, komad je prvi put izveden 1906. u Narodnom pozorištu u Beogradu, a u Zagrebu 1907, kada je Vojnović počeo da radi kao dramaturg tamošnjeg Narodnog kazališta. Bošković navodi da je njegov uspeh bio iznenađenje, a Lisičar je 1907. majčin govor pročitao kao himnu danu poraza 1389.
U Zagrebu je postavka u režiji Ive Raića prikazivana od 27. oktobra 1918; prema Boškoviću, igrana je sedam puta 1918, četiri puta 1920. i 19 puta 1921. On zaključuje da je komad bio među najčešće izvođenim u razdoblju ujedinjenja, jer je politički i simbolički odgovarao euforiji nove države, a da je skinut s repertoara kada su ti razlozi oslabili. Kritičar potpisan kao Arbiter opisao je 1918. postavku kao jedan od prvih znakova nacionalnog oslobođenja. Tekst traži masovne slike na bojištu, decu koja preskaču vatre i slepog guslara, dok je četvrto pevanje, prema Rafoltu, jedva izvodljivo. Komad su igrale i amaterske družine, a pred Prvi svetski rat postao je obeležje omladinskih pokreta. Hrvatska enciklopedija zaključuje da je delo uprkos izvođenjima ostalo bez odgovarajućeg recepcijskog okvira.
Nasleđe i recepcija
Hrvatski biografski leksikon kao adaptacije navodi simfonijsku pesmu M. Milojevića (1921) i opere „Mati Jugovičev“ M. Poliča (1945) i „Otadžbina“ P. Konjovića (1960).
U nauci delo ostaje važno kao primer preoblikovanja kosovskog mita. Rafolt ga vidi kao polazište kosovskog diskursa koji je oblikovao i Meštrovićeva dela, Čolović ga ubraja među revizije Lazarevog zaveta, a Bošković zaključuje da je komad, kada su nestali ideološki razlozi za izvođenje, napustio pozornicu i danas živi uglavnom kao činjenica iz Vojnovićeve biografije.
Produkcije i adaptacije
Izabrana izvođenja i adaptacije, svako sa navedenim izvorom.
Pozorište
Smrt majke Jugovića
Narodno pozorište, Beograd · 1906.
Prvo izvođenje prema Hrvatskom biografskom leksikonu i Boškoviću; tačan datum, režija i podela nisu utvrđeni.
Pozorište
Smrt majke Jugovića
Zagreb · 1907.
Zagrebačka praizvedba prema Boškoviću, u godini kada je Vojnović počeo da radi kao dramaturg Narodnog kazališta; režija i podela nisu utvrđeni.
Pozorište
Smrt majke Jugovića
rež. Ivo Raić · Narodno kazalište, Zagreb · 1918.
Postavka prikazivana od 27. oktobra 1918; po Boškoviću sedam puta 1918, četiri puta 1920. i 19 puta 1921. godine.
Pojmovi uz ovo delo
Izvori
- Osnovni podaci o delu (autor, epoha, godina, žanr, jezik): baza Corpus DramaticumKulturni element; način provere opisan na stranici „Izvori i metodologija“
- I. J. Bošković, Odjeci čina ujedinjenja 1918. godine u dramskoj književnosti i kazalištu, Croatica et Slavica Iadertina III (2007)radnja po pevanjima, praizvedba 1906. i 1907, postavka 1918–1921, kritičke ocene · hrcak.srce.hr
- L. Rafolt, Nepovoljna vremena za rađanje nacije (Zagrebačka slavistička škola, hrvatskiplus.org, 2011)izmene u odnosu na narodnu pesmu, simboli, četvrto pevanje iz 1912, ideološki okvir · hrvatskiplus.org
- Hrvatski biografski leksikon: Vojnović, Ivoizdanje 1907, celovito izdanje 1919, prvo izvođenje u Beogradu 1906, četvrto pevanje, adaptacije · hbl.lzmk.hr
- Hrvatska enciklopedija: Vojnović, Ivokosovski ciklus, stih, recepcija dela · enciklopedija.hr
- I. Čolović, Revizije „Kosovskog opredeljenja“ (Peščanik, 2019)majčina odluka, Dušanovo carstvo i Lazar, promena kosovskog mita · pescanik.net
- Z. Grijak, The literary and public works of Ivo Vojnović with special reference to the „Supetar affair“ in 1907, Pilar VI/12 (2011)politički okvir, afera 1907, delo kao nagoveštaj prosrpskih i jugoslovenskih stavova · hrcak.srce.hr
- I. Vuletić Domazet, Slika Dubrovnika u Vojnovićevom Ekvinocijo, Dubrovačkoj trilogiji i Maškaratama ispod kuplja (diplomski rad, Split 2020)podela na pevanja „Snahe“, „Avet“, „Kosovo“, ocene Frangeša i Boškovića · repozitorij.ffst.unist.hr
- Ivo Vojnović, Smrt majke Jugovića (Dionička tiskara, 1907), bibliografski zapis, Google Booksizdavač, godina i obim prvog izdanja · books.google.com
- A. Debeljak, Listek, Ljubljanski zvon (1917)uvrštavanje drame u ciklus od četiri dela · dlib.si
Primećujete grešku ili imate bolji izvor? Pišite nam. Kako proveravamo podatke.