Kraljeva jesen

Drama je jednočinka sa prologom u dvanaestercu. Prema radu o vizantijskim temama, prolog oštro kritikuje Milutina: odbacuje njegove sitne mržnje i kaže da je vreme izbrisalo njegova velika dela. Radnja je zatim smeštena u dvorski prostor u kome se vrata sabora pominju kao mesto odluke.

Stefan, o kome se odlučuje, ne pojavljuje se na sceni, a oslepljenje je, prema stručnom radu, središnji čin kraljevog pada. Bojić piše opširne didaskalije koje opisuju radnje, izgled i unutrašnja stanja koja dijalog ne pokazuje, a prema recenzentu se u njima pojavljuje i kao lični pripovedač.

U radu Milice Mojsilović i Milice Kandić (2023) drama je upoređena sa „Životom kralja Milutina“ arhimandrita Danila. Žitije gradi kult vladara i svetitelja, a drama umesto njega daje modernog usamljenog pojedinca. Kralj u žitiju je stabilan, u drami podeljen i manipulisan; molitva u žitiju deluje, u drami je uzaludna; Milutinovo telo je netruležno, a drama koristi slike crvotačine. Simonida je u žitiju jedva naznačena, a Bojić proširuje uloge žena.

Danilo, pisac žitija, u drami postaje skriveni manipulator. Ćorović je primetio da je Danilov odnos prema Milutinu istorijski netačan i pripisao to pesnikovoj umetničkoj slobodi.

Drama je pisana u stihu, a prolog u dvanaestercu. Recenzent na portalu Frontal naziva delo „krajnje patetičnim“ i smatra da bi i u doba romantizma delovalo previše sentimentalno. Jovan Hristić u Bojićevom tonu zapaža „teatarski element“, a Stanislav Vinaver je Bojićevu Vizantiju nazvao „reklamerskom“, što autor rada o vizantijskim temama osporava.

Ton je svečan i vezan za molitvu i obred: u molitvama žene i deteta i u završnom latinskom stihu. Ćorović uočava da je kralj u završnoj sceni više sentimentalni otac nego uvređen muž ili zabrinuti državnik.

Tumačenja se razilaze u vrednovanju Vizantije. Prema radu o vizantijskim temama, ona je u drami prikazana u propadanju, a ne veličana; Hristić je vidi afirmativnije od Vinavera. Recenzent u drami nalazi političku aluziju i nedostatak poverenja u srpski nacionalni identitet, jer u srpski dvor uvodi zapadne figure. Po zaključku rada o žitiju i drami, u drami pobeđuje zlo i skoro nema svetlosti.

Sporno je i vreme. Bojić je dramu napisao 1912. Enciklopedija SNP beleži da je u „Srpskom književnom glasniku“ objavljena 1912. pod naslovom „Simonida“, dok Ćorović navodi 1919. kao godinu prvog štampanja. Datum prvog izvođenja u Narodnom pozorištu daje biografija na sajtu Biblioteke Milutin Bojić: 10. oktobar 1913. po starom kalendaru.

Milutin Bojić je rođen u Beogradu 7. maja 1892, a umro je u Solunu 8. novembra 1917, od milijarne tuberkuloze. Maturirao je 1910. i upisao Filozofski fakultet, a u Balkanskim ratovima 1912–1913 učestvovao je. „Kraljevu jesen“ napisao je 1912, sa dvadeset godina; prema sajtu Biblioteke Milutin Bojić, na sceni Narodnog pozorišta prvo izvođenje bilo je 10. oktobra 1913. po starom kalendaru.

Građa je iz vremena kralja Milutina, koji je vladao od 1282. do 1321. i 1299. se oženio Simonidom, kćerkom vizantijskog cara Andronika II. Njegov sin Stefan Dečanski, oslepljen po kraljevom nalogu, kasnije je postao kralj. Glavni izvor o Milutinu je žitije koje je napisao Danilo, kasnije arhiepiskop. Bojić u istorijskoj drami ta lica koristi slobodno.

Prema sajtu Biblioteke Milutin Bojić, drama je ponudila nov način prikazivanja srednjovekovne Srbije, u „zvonkom stihu“. Prema radu o vizantijskim temama, Bojićevo istorijsko čitanje oslanja se na izvore koje je preporučio reditelju, među njima dela Florinskog, Brokara, Jirečeka, Gelcera i Dila.

Ćorović u uvodu u izbore iz Bojićevih pesama i drama iz 1927. navodi da je „Kraljeva jesen“ istorijska drama koja je Bojiću donela ime dramskog pisca. Uključena je u zbirku „Pesme i drame“ (Srpska književna zadruga, 1927), po kojoj je citirana u novijim radovima.

Prema sajtu Biblioteke Milutin Bojić, „Kraljeva jesen“ je prvi put izvedena na sceni Narodnog pozorišta u Beogradu 10. oktobra 1913. po starom kalendaru, kao veliki uspeh dvadeset jednogodišnjeg pesnika. Enciklopedija Srpskog narodnog pozorišta navodi da je beogradsko Narodno pozorište dramu postavilo 1912, bez tačnog datuma, pa je godina prve postavke sporna. Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu prikazalo ju je 1920.

Scenski zahtevi potiču iz samog teksta. Didaskalije su opširne i traže tačan izgled: kralj od šezdesetak godina, krupan, visok i nakićen; Simonidin kostim opisan je detaljno. Prema radu o vizantijskim temama, Bojić je reditelju preporučio istorijske izvore za vizantijski kontekst, što svedoči o tome koliko mu je bila važna istorijski utemeljena postavka.

Centralni događaj, oslepljenje, ne vidi se, jer se Stefan ne pojavljuje; scenski znaci su sveće u rukama paževa i zatvorena vrata sabora. Recenzent smatra da je drama „krajnje patetična“, pa je ton postavke posebno osetljiv. U korišćenim izvorima nisu pronađene savremene postavke.

Prema Ćoroviću, „Kraljeva jesen“ je donela Bojiću ime dramskog pisca. Uključena je u njegovu zbirku „Pesme i drame“ iz 1927. i jedna je od dve njegove istorijske drame, uz „Uroševu ženidbu“, koju je Srpsko narodno pozorište prikazalo 1934.

U novijoj nauci drama se čitala na dva načina. Jedan je poređenje sa „Životom kralja Milutina“, u kojem autorke vide suprotnost između kulta vladara i svetitelja i modernog usamljenog pojedinca. Drugi je čitanje vizantijske teme, u kojem je predmet spora koliko Bojić Vizantiju prikazuje afirmativno.

Na portalu Frontal drama je 2018. prikazana kao knjiga „za juče“, sa zaključkom da istorijska tema ponižava naciju, jer uvodi strana lica. Ta ocena pokazuje da se drama i danas čita i spori.