Koštana

Drama je u verziji iz 1924. podeljena na četiri čina, a radnja je smeštena u uskršnje dane. U prvom činu o Koštani se uglavnom govori, u drugom ona peva i igra pred muškarcima, u trećem je u kuću dovodi sam Hadži-Toma, a u četvrtom se odlučuje njena sudbina. Nemir se postepeno širi od Stojana, preko Hadži-Tome i Mitka, do Arse, u čijem liku poredak odgovara na pretnju.

U drami nema klasičnog zapleta sa zagonetkom ili obrtom. Sukob je između želje i reda, a tok radnje je nagovešten od početka, pa napetost dolazi iz pitanja kako će se zajednica odbraniti. Prostori su suprotstavljeni: Hadži-Tomina kuća (prvi i treći čin) nasuprot romskoj mahali (četvrti čin).

Koštana nije obična zavodnica. Kritičari i tumači u njoj vide umetnicu nemirne i osetljive duše, koja peva iz osećanja a ne iz računa i koja ume da kaže ono što drugi prećutkuju. Prema jednom tumačenju, ona je iskušenje za sve muškarce osim za Arsu i istovremeno pretnja ”uređenom“ poretku.

Muški likovi su razvrstani po naraštajima. Stojan je mlad, strastan i posesivan; Hadži-Toma je star, ugledan i pun potisnute žudnje; Mitke je oženjen protiv volje i nosi trajnu nezadovoljenost; Arsa predstavlja red. Tako drama pokazuje ne samo jednu ljubavnu priču već i položaj muškarca u patrijarhalnom sistemu, koji i njega samog krnji.

Stanković piše na vranjskom govoru i u dramu unosi narodne pesme svog kraja. U verziji iz 1924. ima ih, prema jednom naučnom radu, devetnaest, a među njima su „Šarena češma“, „Žal za mladost“ i „Belo Lenče“. Tako je tekst istovremeno drama i lirska slika jednog grada, pa se ponekad opisuje kao lirska drama. didaskalije je često mnogo, i služe da stvore atmosferu, a ne samo da upute glumca.

Jezik je bio predmet prerada. Verzija iz 1902. pisana je dijalektom, ona iz 1905. približena je književnom govoru, a u 1924. vraća se dijalektu. Ta promena pokazuje da je pisac prilagođavao tekst i pozorišnom i čitalačkom okruženju, ali je suština ostala ista: drama u kom se reč meri melodijom.

Stanković je „Koštanu“ prerađivao od prvog izvođenja 1900. do kraja života, pa postoji više verzija, od kojih se verzija iz 1924. najčešće smatra konačnom. Dragutin Kostić je 1928. priredio posmrtno izdanje, u kom je tekst još jednom menjan, pa su izdavači kasnije raspravljali koje je autorski najpouzdanije.

Tumači se razilaze u stavu prema Koštani: jedni u njoj vide žrtvu sredine koja joj oduzima slobodu, drugi ženu koja svesno koristi svoju moć nad muškarcima, treći simbol lepote i prolazne strasti. Novi radovi naglašavaju „tragediju muškarca“: u patrijarhatu su i muškarci zarobljeni ulogama koje im se nameću.

Borisav Stanković (Vranje 1876 – Beograd 1927) piše o gradu u kom je odrastao. Vranje je tek 1878. ušlo u sastav Srbije, pa je njegovo doba doba prelaza iz orijentalnog sveta ćiftinske čaršije u manje strog, ali nestabilan poredak. Jedno tumačenje u „Koštani“ primećuje i odnos starosedelaca gazda prema gazdama pridošlicama, kao i odnos hrišćana i Turaka.

Drama je prvi put izvedena 22. juna 1900. u Narodnom pozorištu u Beogradu, a prema jednom naučnom radu odlomak je iste godine objavljen u časopisu „Zvezda“. Prvo štampano izdanje izašlo je 1902. u „Srpskom književnom glasniku“ i kao knjiga. Do 1928. tekst je više puta prerađivan, pa se izdanja iz 1902, 1905. i 1924. razlikuju.

Za Koštanin lik kao uzor se najčešće navodi Malika Eminović iz Vranjske Banje, poznata po glasu i igri. Pesme, koje su deo radnje, preuzete su iz tradicije vranjskog kraja. Tako drama stoji između realističkog prikaza jedne sredine i lirske poeme o njoj, pa se u književnosti najčešće vodi pod modernizmom.

„Koštana“ je na sceni već od nastanka: izvedena je 1900. u Narodnom pozorištu u Beogradu, u Stankovićevo vreme, a jedan naučni rad navodi i plakate pozorišnih izvođenja od 1901. do 1923. Drama je od tada stalni deo repertoara.

Najčešći scenski problem je ravnoteža između pesme i drame. Koštana mora da bude glumica koja peva i igra, a romski svirači i hor su deo radnje, a ne samo pratnja. Vranjski govor od izvođača van tog kraja traži savladan dijalekat, a režija mora da izbegne da komad sklizne u puku egzotiku ili u melodramu.

Nisu sve postavke smatrane uspelima. Beogradsko Narodno pozorište je 2005. prikazalo „Koštanu“ u režiji Rahima Burhana, a recenzija u nedeljniku „Vreme“ ocenila je koncept kao nedovoljno jasan i preporučila psihološki pristup u budućim tumačenjima.

Prema drami je Petar Konjović napisao istoimenu operu, završenu 1931. Prema Narodnom pozorištu u Beogradu, to je jedna od najpopularnijih srpskih opera, izvođena na svim scenama nekadašnje Jugoslavije i na pojedinim evropskim scenama. Pozorište ju je 2019. postavilo po peti put.

„Koštana“ je jedna od najpoznatijih srpskih drama i dugo je deo školske lektire. Njen lik je ostao u srpskoj kulturi kao simbol ženske lepote i slobode, ali i kao primer položaja žene na obodu društva.

Drama je ostala prisutna u javnom govoru i u kritici kao merilo odnosa prema vranjskom nasleđu i romskoj kulturi. Novi radovi je čitaju kroz rodne i društvene teorije, pa se tako njeno značenje menja sa vremenom.