Hasanaginica

Prema jednom prikazu, komad ima dva dela i osam slika, a radnja se razvija kroz tri ključne situacije: zaplet (Hasanagina poruka), obrt (Pintorovićeva najava udaje) i rasplet (rastanak od deteta i smrt). Te situacije odgovaraju osnovnim tačkama balade, ali su u drami razvijene u osam slika.

Tumači primećuju da je svet drame podeljen na ovostrano, utopijsko i onostrano, između kojih nema jasnih granica. Uvodni prizor askera, groteskno stilizovan i pun naziva za ženu, suprotstavljen je ozbiljnosti glavne radnje i ocrtava društvo u kojem se Hasanaginica nalazi.

Drama je pisana u stihu, ali jezik je, kako primećuje jedno tumačenje, savremen, a ne arhaičan; drugi prikaz govori o slobodnom stihu. U recenziji „Vremena“ o pirotskoj postavci kao najvažnije ostvarenje predstave navodi se upravo način na koji glumci izgovaraju Simovićev stih.

Simović je kasnije sam naglasio da reči drame nisu bile zamišljene za pevanje. Kada je skraćeni tekst postao libreto opere Rastislava Kambaskovića, postavio je samo jedan uslov: da se skraćeni tekst ne menja i da mu se ništa ne dodaje.

U odnosu na baladu Simović dodaje unutrašnji sukob, psihološku dubinu, snove i političku kritiku. Ranije dramatizacije bile su drugačije usmerene: Milan Ogrizović je 1909. napisao dramu u tri dela, a Aleksa Šantić 1911. lirsku jednočinku, u kojoj je u središtu Hasanagino neverovanje u ljubav svoje žene.

Najčešće tumačenje u drami vidi tragediju žene u patrijarhalnom poretku. Recenzija na B92 krivicu pre svega nalazi u Hasanaginoj surovosti i ljubomori, a Pintorovića opisuje kao koristoljubivog osvetnika, i postavlja pitanje o ljudima koji Boga prave po svojoj meri, a zakoni im slede sopstvene interese. Prikaz u Pismenici šire čita dramu kao sliku društvenih struktura i naučenih rodnih uloga.

Predložak je narodna balada o Hasanaginici, koja je, prema jednom izvoru, nastala sredinom 17. veka u Imotskoj krajini. Hasanaga je ranjen, žena ga iz stida ne obilazi, a on je oteruje; brat je udaje za imotskog kadiju. Na putu do svadbe ona vidi svoju decu, rastaje se od njih i umire od tuge. Balada je prvi put štampana 1774. u putopisu Alberta Fortisa, a Gete ju je preveo na nemački oko 1775. Prevodili su je i Volter Skot i Puškin.

Baladom su se bavili i drugi autori. Milan Ogrizović napisao je 1909. dramu u tri dela, a Aleksa Šantić 1911. jednočinku. Kasnije su nastali film „Hasanaginica“ (1967), jugoslovenski televizijski film (1983) i opera u Narodnom pozorištu u Sarajevu (2000).

Ljubomir Simović (1935–2025) bio je pesnik i dramski pisac, član SANU. Prema SANU, napisao je četiri drame: „Hasanaginicu“ (1973), „Čudo u Šarganu“ (1974), „Putujuće pozorište Šopalović“ (1985) i „Boj na Kosovu“ (1988; druga verzija 2002). Četiri puta je dobio Sterijinu nagradu, tri puta kao najbolji dramski pisac (1975, 1986, 1993), a jednom za doprinos pozorišnoj umetnosti i kulturi (2006). Za tekst „Hasanaginice“ nagrađen je 1975. na Sterijinom pozorju.

Prema Bitef programu, komad je praizveden 1974. na Velikoj sceni Narodnog pozorišta u Beogradu, u režiji Željka Oreškovića. Prema Simovićevim rečima na sajtu Narodnog pozorišta, to pozorište je dramu postavilo dva puta, u maju 1974. i u decembru 2001. Opera Rastislava Kambaskovića je, u tom pozorištu, treća postavka Simovićevog teksta.

Ana Todorović je 2008. na B92 pisala o postavci Narodnog pozorišta u režiji Jagoša Markovića, sa Vanjom Ejdus kao Hasanaginicom, Marinkom Madžgaljem kao Hasanagom i Radmilom Živković u ulozi Hasanagine majke. U centru scene stajao je peščani sat, koji recenzija čita kao simbol prolaznosti. Autorka naglašava sirovi karakter Hasanage u Madžgaljevom tumačenju.

Novosadsko pozorište (Újvidéki Színház) je u režiji Andraša Urbana 2018. bilo pobednik prvog festivala „Viminacijum“ u Požarevcu, a Marta Bereš, u ulozi Hasanaginice, izabrana je za glumicu večeri od strane žirija publike. Prema recenziji u „Vremenu“ iz oktobra 2019, ta postavka, kao radikalno čitanje Simovićevog teksta, proglašena je za najbolju predstavu togodišnjeg Sterijinog pozorja.

U Narodnom pozorištu u Pirotu (režija Makedonca Andreja Cvetanovskog) recenzentka „Vremena“ 2019. ocenjuje da je predstava najjača kada prenosi Simovićev tekst bez rediteljskih dodavanja, a najslabija kada kroz pantomimu „dogradnjuje“ Hasanaginu motivaciju; dodati prizori uključuju sanjarsko pojavljivanje Hasanaginice među askerima i duh imotskog kadije. Recenzija primećuje i da je komad jedna od najigranijih savremenih srpskih drama od 1974. i da su većinu publike činili srednjoškolci.

Prema SANU, prve tri Simovićeve drame igrale su se u gotovo svim većim pozorištima nekadašnje Jugoslavije. Recenzija u „Vremenu“ navodi da je „Hasanaginica“ od 1974. jedna od najigranijih savremenih srpskih drama.

Narodno pozorište u Beogradu postavilo je operu „Hasanaginica“ Rastislava Kambaskovića na Simovićev skraćeni tekst. Simović u napomeni uz predstavu piše da drama nije bila zamišljena za muziku, pa je postavio uslov da se njen skraćeni tekst ne menja.

Nove postavke dramu čitaju kao pitanje o pravu na ljudsko dostojanstvo. Recenzija novosadske postavke iz 2018. naziva je „urbanim krikom savremenog čoveka/žene o pravu da se bude ljudsko biće“, a Ana Todorović na B92 u njoj vidi sliku patrijarhalnog društva koje prisvaja pravo da odlučuje o tuđem životu.